Polacy w ZSRR i stosunki z tym państwem

Wybuch wojny między Niemcami a ZSRR 22 czerwca 1941 r. i poparcie aliantów dla Stalina postawiło rząd polski w trudnej sytuacji. Z jednej strony ZSRR stał się potencjalnym sojusznikiem w walce z Niemcami, z drugiej zaś Stalin nie zamierzał składać wiążących deklaracji w sprawie powojennych granic Rzeczypospolitej. Sikorski wybrał opcję pragmatyczną i zawarł układ dyplomatyczny z ZSRR, znany pod nazwą układ Sikorski-Majski. Na jego mocy ZSRR zwolnił z więzień Polaków znajdujących się na terenie ZSRR i umożliwił stworzenie tam polskiej armii. W kwestii granic padło jedynie wymijające stwierdzenie, że pakt Ribbentrop-Mołotow uznaje się za nieważny.

Dowódcą Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR został gen. Władysław Anders. Pod jego opiekę przybywali nie tylko potencjalni poborowi, ale i całe rodziny pragnące wydostać się z Rosji, w sumie ponad 40 tys. żołnierzy i ponad 70 tys. cywilów. W 1942 r. Armia Andersa wobec tragicznych braków w zaopatrzeniu i trudności w porozumieniu ze Stalinem ewakuowała się z ZSRR, docierając przez Iran na Bliski Wschód. Wojska te wzięły później udział w kampanii włoskiej w 1944 r.

Podczas formowania armii Andersa w ZSRR strona polska nie mogła odnaleźć wielu oficerów (w tym generałów), o których było wiadomo, że dostali się w ręce Armii Czerwonej w 1939 r. Ich los wypłynął na światło dzienne w 1943 r., gdy Niemcy ogłosili, że znaleźli w lesie niedaleko miejscowości Katyń masowe groby polskich oficerów. Jak się później okazało, Rosjanie wymordowali w 1940 r. blisko 19 tysięcy polskich oficerów i policjantów przebywających od 1939 r. w obozach jenieckich. Odkrycie tego faktu, a szczególnie polska prośba skierowana do Czerwonego Krzyża, aby przeprowadził niezależne śledztwo w tej sprawie, stały się dla Stalina pretekstem do zawieszenia stosunków dyplomatycznych z Rzecząpospolitą.

W 1943 roku, wobec korzystnej sytuacji na froncie, stosunki dyplomatyczne z rządem polskim na wychodźstwie nie były dla Stalina niezbędne. Rozpoczął on realizację planów rozszerzenia wpływów ZSRR w Europie Środkowej przy pomocy miejscowych komunistów. Aby zrealizować to zamierzenie w Moskwie powołano Związek Patriotów Polskich, organizację skupiającą polskich komunistów. Pod patronatem ZPP rozpoczęto formowanie 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, na czele której stanął gen. Zygmunt Berling, ściśle kontrolowany przez komunistycznych oficerów politycznych i sowieckich oficerów w składzie jednostki. Wojska polskie formowane w ZSRR przeszły chrzest bojowy pod Lenino jesienią 1943 r., a w latach 1944 - 1945 uczestniczyły w wyzwalaniu centralnych ziem polskich i operacji berlińskiej. Najpierw była to dywizja, potem korpus, 1. Armia Ludowego Wojska Polskiego, a w końcowych etapie wojny również 2. Armia. W połowie 1944 r. te siły liczyły już blisko 200 tys. żołnierzy.

Ziemie polskie pod okupacją

W 1939 r. okupowane terytorium Polski podzielono wzdłuż linii Bugu między Niemcy a ZSRR. Zachodnie i północne województwa zostały anektowane do Rzeszy, na terenie centralnej i południowej Polski Niemcy utworzyli tzw. Generalną Gubernię rządzoną przez funkcjonariusza NSDAP – Hansa Franka.

We wschodnich województwach Rzeczpospolitej, zajętych przez ZSRR, władze radzieckie zorganizowały fasadowe wybory. Wyłonione w nich "ciała przedstawicielskie" zdecydowały o przyłączeniu tych ziem odpowiednio do Białoruskiej i Ukraińskiej SRR. Osobom mieszkającym na tych terenach odebrano polskie dokumenty i nie uznawano polskiego obywatelstwa. Okolice Wilna oddano Litwie, którą ZSRR zajął w czerwcu 1940 r.
Niepolska ludność , a zwłaszcza jej biedne warstwy, początkowo nawet chętnie witały wkraczających Rosjan, lecz zmieniło się to wkrótce po falach aresztowań i pogarszającej się sytuacji gospodarczej na skutek wprowadzania gospodarki centralnie planowanej.

Niemiecka okupacja od początku była związana z brutalnymi represjami wobec Polaków. Jedną z pierwszych zbrodni na ziemiach polskich było zamordowanie w trakcie kampanii wrześniowej przez Wehrmacht 300 jeńców w miejscowości Ciepielów. Naziści mieli plan przekształcenia Polaków i innych Słowian, jako gorszej rasy, w niewolników. Zlikwidowali edukację na poziomie średnim i wyższym, zamknięto instytucje kultury. Przedstawicieli polskich elit mordowali bądź zsyłali do obozów koncentracyjnych. W 1939 roku koło Piaśnicy na Kaszubach wymordowano ok. 10-12 tys. Polaków, głównie przedstawicieli pomorskiej inteligencji i księży. W latach 1939-1941 dokonywano również masowych egzekucji w Palmirach koło Warszawy. Zamordowano tam m.in. wielu przedstawicieli elit politycznych, w tym marszałka Sejmu, Macieja Rataja i sportowców. Dla polskich więźniów Niemcy utworzyli obozy koncentracyjne na terenach włączonych do Rzeszy w Auschwitz i w Stutthofie. Wielu przedstawicieli polskiej inteligencji, w tym aresztowani w listopadzie 1939 wykładowcy Uniwersytetu Jagiellońskiego, trafiło do obozu Sachsenhausen.

Polacy byli używani przez Niemców jako darmowa siła robocza. Szacuje się, że z całego terytorium przedwojennej Polski do przymusowej pracy w niemieckim przemyśle i rolnictwie trafiło ponad 2,5 mln osób, w tym ok. 1,8 mln z obszarów włączonych do Rzeszy oraz z Generalnej Guberni. Ponadto Niemcy podjęli wielkie akcje przesiedleń. W okresie 1939-1941 setki tysięcy Polaków zostało wysiedlonych z tzw. Warthegau, Śląska i Pomorza. W latach 1941-1943 Naziści wysiedlili kilkadziesiąt tysięcy osób z Zamojszczyzny i rozpoczęli osiedlanie tam Niemców ze Wschodu.

Polska posiadała przed wojną największą mniejszość żydowską w Europie. Już w 1939 r. okupanci rozpoczęli skupianie Żydów w gettach, skąd – począwszy od 1941 r. regularnie ich wywożono do obozów zagłady. Dla realizacji planu „ostatecznej likwidacji” Żydów rozbudowano obozy na terenach włączonych do Rzeszy (Auschwitz i Stutthof) oraz stworzono nowe na terytorium Generalnej Guberni – w Chełmnie, Bełżcu, Sobiborze, Majdanku oraz Treblince. Ogółem w czasie okupacji zginęło ok. 3 mln obywateli polskich pochodzenia żydowskiego.

Armia Krajowa informowała o Zagładzie rząd polski w Londynie, a za jego pośrednictwem zachodnich sojuszników. Naoczny świadek zbrodni i kurier rządu polskiego Jan Karski w 1942 roku przedstawił swój raport przywódcom Wielkiej Brytanii i USA. W podziemiu, w 1942 roku utworzona została organizacja Rada Pomocy Żydom (Żegota), która zajmowała się pomocą Żydom ukrywającym się przed Niemcami. Niezależnie od tego niemała była również skala spontanicznej pomocy. Oprócz chwalebnych przykładów, źródła notują jednak również wiele sytuacji, kiedy Polacy zachowywali się obojętnie wobec zagłady, bądź współpracowali z nazistami w tropieniu Żydów. Najbardziej ponurym przypadkiem stał się udział polskich współmieszkańców w zamordowania kilkuset Żydów w miejscowości Jedwabne w 1941 roku, krótko po wycofaniu się okupujących wcześniej te tereny wojsk sowieckich. Jej dokładny przebieg, inicjatywa i rozmiar zaangażowania po stronie niemieckich żołnierzy i polskich jej uczestników pozostają jednak przedmiotem sporów historyków.

Ruch oporu

Zawiązki polskiego ruchu oporu powstały już we wrześniu 1939 r., podczas oblężenia Warszawy. Wobec skrajnie trudnych warunków funkcjonowania (a zwłaszcza komunikacji między ośrodkami w kraju a rządem w Londynie), organizacja ruchu podziemnego ulegała licznym przemianom. Zmieniało się też jego kierownictwo. Cechą charakterystyczną polskiego państwa podziemnego było równoczesne istnienie trzech jego pionów: wojskowego (ZWZ-AK), cywilnego (Delegatura Rządu na Kraj i jej organy) oraz politycznego (Polityczny Komitet Porozumiewawczy, przekształcony w 1944 r. w namiastkę parlamentu, Radę Jedności Narodowej). Pion wojskowo-dywersyjny (Armia Krajowa) liczył w szczytowym swoim okresie w 1943 r. blisko 400 tys. osób. Jego bieżącym zadaniem było zbieranie informacji wywiadowczych, akcji sabotażowych i odwetowych, stanowiących odpowiedź na rozpoczęte już w 1939 r. rządy terroru. Działania Armii Krajowej były nastawione na przygotowanie ogólnopolskiego powstania. Zakładano, opierając się na doświadczeniach I wojny światowej, że w chwili klęski na Zachodzie niemieckie wojska okupacyjne ulegną demoralizacji, co umożliwi przechwycenie władzy i sformowania regularnych jednostek polskich. W związku z tym kluczowe znaczenie miało przygotowanie w konspiracji kadr, zarówno żołnierzy, jak i podoficerów.

Pion cywilny konspiracji koordynował, powstające często samorzutnie, nielegalne szkolnictwo (publiczne szkoły nie funkcjonowały). Starano się też wpoić ludności zasady godnego zachowania się wobec okupantów.


Zbliżanie się Armii Czerwonej do ziem polskich zmusiło kierownictwo AK do rewizji planów powstania powszechnego. Trzeba było zdecydować, czy wspierać Sowietów w przejmowaniu kontroli nad terytorium polskim, i jak postępować wobec towarzyszących Armii Czerwonej komunistów tworzących drogą faktów dokonanych organa nowej władzy. Już w 1943 r. zdecydowano się na przeprowadzenie akcji o kryptonimie „Burza”, polegającej na wzmożonej dywersji na tyłach cofających się wojsk niemieckich. Szczególnie nasilone działania partyzanckie prowadzono na Wołyniu (27. Dywizja Piechoty AK), wileńszczyźnie (Operacja Ostra Brama, której celem było wyzwolenie Wilna), Lubelszczyźnie i kielecczyźnie. Za każdym razem, po nawiązaniu kontaktu z wojskami rosyjskimi, od żołnierzy żądano wstępowania do armii Berlinga, a oficerów aresztowano i wywożono do ZSRR.