Powstanie Liceum Krzemienieckiego

Data: 1805-07-29

Słynne Liceum Krzemienieckie, ze względu na swoją nieocenioną rolę w historii polskiej kultury zwane "Atenami Wołyńskimi", powstało z inicjatywy wybitnego przedstawiciela oświecenia Tadeusza Czackiego w roku 1805. Potomek znamienitej wołyńskiej rodziny magnackiej był członkiem Komisji Edukacji Narodowej i jednym z twórców Konstytucji 3 maja oraz właścicielem wielkiego zbioru historycznych pamiątek narodowych w swojej rezydencji w Porycku. W chwili założenia szkoły Czacki był wizytatorem szkolnym guberni wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej. Dzieło Czackiego wsparli także Hugo Kołłątaj oraz kurator wileński Adam Jerzy Czartoryski. Początkowo było to gimnazjum, a więc szkoła średnia. Na jej siedzibę wybrano dawne kolegium jezuickie, otaczające monumentalny barokowy kościół św. Ignacego Loyoli i Stanisława Kostki, wraz z pobliskim klasztorem bazylianów. Całość zaadaptowano według projektu Jakuba Kubickiego, projektanta m.in. warszawskiego Belwederu.

Pierwszym dyrektorem mianowano matematyka Józefa Czecha, który walnie przyczynił się do późniejszej sławy tej placówki. Gimnazjum mogło pochwalić się znakomitą kadrą naukową, w której skład wchodzili także filolog polski Euzebiusz Słowacki, poeta Alojzy Feliński, literaturoznawca Alojzy Osiński oraz historyk Joachim Lelewel. Ponadto szkoła miała bogatą bibliotekę, po części pochodzącą ze zbioru Stanisława Augusta, a także ogród botaniczny z około 12 tys. gatunkami roślin.

Do gimnazjum uczęszczali głównie synowie szlachty wołyńskiej. Do najbardziej znanych uczniów należeli: Juliusz Słowacki, Antoni Malczewski (twórca pierwszej polskiej powieści poetyckiej), Narcyz Olizar (pamiętnikarz i senator z okresu powstania listopadowego), Stanisław Worcell (teoretyk socjalizmu utopijnego), Józef Korzeniowski (pisarz), Ernest Malinowski (inżynier i budowniczy kolei, m.in. w Peru).

W 1819 r. fundator gimnazjum cesarz Aleksander I podwyższył jego rangę do liceum, czyli szkoły mającej prawo przyznawania niższych tytułów naukowych. Owocny rozwój placówki został gwałtownie zatrzymany w wyniku represji po 1831 r., kiedy liceum zamknięto, a jego cenne zbiory przekazano nowo powstałemu uniwersytetowi w Kijowie.

Liceum Krzemienieckie zostało ponownie otwarte w 1922 r. dekretem Józefa Piłsudskiego. Funkcjonowało do 1939 r., będąc jedną z najlepszych szkół w II RP.

M. G.-K.