Wystawę "Jesień Ludów" można było oglądać w dniach 6-31 2009 marca we foyer kina Luna w Warszawie.
Lata
osiemdziesiąte to okres narastających problemów ekonomicznych w ZSRR,
pogłębia się także przepaść techniczna dzieląca imperium radzieckie od
państw Zachodu. W marcu 1985 r. Michaił Gorbaczow obejmuje stanowisko
sekretarza generalnego KPZR i wkrótce uruchamia program modernizacji i
demokratyzacji kraju, znany pod nazwą pierestrojka. Pod koniec roku
1988 Gorbaczow deklaruje odejście od tzw. doktryny Breżniewa,
gwarantującej dominację komunistów w Europie Środkowo-Wschodniej.
Na drogę umiarkowanych reform politycznych i gospodarczych wkracza
Polska. Między październikiem a grudniem 1989 r. w Czechosłowacji, na
Węgrzech, w Bułgarii, NRD i Rumunii dochodzi do upadku ekip rządzących,
zalegalizowania opozycji i rozpisania wolnych wyborów.
Ukoronowaniem zainicjowanego Jesienią Ludów procesu rozpadu bloku
komunistycznego stał się rozpad ZSRR w 1991 roku i powstanie na jego
gruzach szeregu niepodległych państw.
Praga. Listopad 1989. Po rozpędzeniu przez milicję w dniu 17
listopada studenckiej demonstracji, fala manifestacji ogarnęła cały
kraj. Pisarze, artyści i studenci organizowali spotkania dyskusyjne,
podczas których domagano się reform demokratycznych, wypuszczenia
więźniów sumienia i wolności słowa. Po kilku dniach okazało się, że
władze komunistyczne nie są w stanie powstrzymać rewolucji.
Sarajewo. Luty 1996. Wspierane przez rząd w Belgradzie,
separatystyczne państwo bośniackich Serbów nie uznało niepodległości
Bośni i Hercegowiny i zgłosiło pretensję do stolicy republiki. W
kwietniu 1992 rozpoczęło się oblężenie miasta. W odciętym od świata,
dzień i noc ostrzeliwanym Sarajewie zginęło ponad 10 tys. mieszkańców.
Wilno. Styczeń 1991. Żołnierze radzieckich sił specjalnych OMON
przed gmachem telewizji. Ogłoszenie niepodległości przez republiki
bałtyckie wiosną 1990 r. stało się sygnałem, że możliwy jest rozpad
ZSRR. Władze w Moskwie postanowiły siłą zdławić tendencje
separatystyczne. W ataku wojsk radzieckich na budynki rządowe oraz
siedzibę telewizji publicznej w Wilnie zginęło 13 osób, a co najmniej
140 zostało rannych.
Moskwa. Sierpień 1991. Borys Jelcyn przemawia, stojąc na jednym
z czołgów otaczających rosyjski parlament. Pierwszy dzień puczu
zorganizowanego przez frakcję twardogłowych w Komitecie Centralnym
KPZR. Na czele spisku stanęli wiceprezydent Giennadij Janajew, szef KGB
Władimir Kriuczkow i minister obrony Dmitrij Jazow. Zamachowcom udało
się uwięzić Gorbaczowa w areszcie domowym na Krymie, jednak szybko
okazało się, że nie mają dość sił, by przejąć kontrolę nad krajem.
Sofia. Listopad 1989. Demonstracja antyrządowa. Narastające
protesty społeczne zmusiły Todora Żiwkowa do ustąpienia z funkcji
sekretarza generalnego Bułgarskiej Partii Komunistycznej, władze
ogłosiły także amnestię dla więźniów politycznych. W ślad z tymi
posunięciami nie nastąpiły jednak spodziewane reformy polityczne.
Niezależny związek zawodowy „Podkrepa” zagroził strajkiem powszechnym,
domagając się zwołania obrad „okrągłego stołu” z udziałem ugrupowań
opozycyjnych.
Berlin. Listopad 1989. rozpoczął się spontaniczny demontaż muru
przez mieszkańców obu części miasta. Od początku października w NRD
odbywały się wielosettysięczne demonstracje z żądaniami likwidacji
cenzury, wolnych wyborów i otworzenia granic. Próby stłumienia
wystąpień siłą zakończyły się niepowodzeniem i zmusiły Ericha Honeckera
do ustąpienia. 8 listopada KC partii komunistycznej, chcąc uspokoić
nastroje, podjął decyzję o otwarciu przejść granicznych, co
doprowadziło do wybuchu społecznej euforii.
Bukareszt. Grudzień 1989. Przywódca Rumuńskiej Partii
Komunistycznej Nicolae Ceauşescu ucieka wraz z żoną z otoczonego przez
manifestantów gmachu KC. Poprzedniego dnia zwołany przez niego wiec
poparcia nieoczekiwanie zamienił się w antyrządową demonstrację. Wśród
gwizdów tłumu Ceauşescu musiał przerwać transmitowane przez telewizję
przemówienie i wraz ze współpracownikami zabarykadował się w budynku.
Budapeszt. Czerwiec 1989. Rozpoczynają się obrady węgierskiego
„trójkątnego stołu”. Pod naciskiem zalegalizowanego w listopadzie 1988
r. Węgierskiego Forum Demokratycznego partia komunistyczna godziła się
kolejno na swobodę manifestacji oraz istnienie wielopartyjnego systemu
politycznego. Konsekwencją tych kroków było podjęcie negocjacji z
opozycją na temat kształtu dalszych reform.
Warszawa. Luty 1989. Rozpoczęcie obrad Okrągłego Stołu w Pałacu
Namiestnikowskim. Wstępne rozmowy między władzą a opozycją trwały od
września 1988 r., jednak dopiero zgoda na legalizację podziemnej
„Solidarności” umożliwiła porozumienie obu stron. Przez kolejne dwa
miesiące zespoły robocze Okrągłego Stołu będą negocjować kształt reform
politycznych i gospodarczych…